PB: U Tawn, na rian lakah biaruahnak caan ttha na ka tenh piak khawh i tampi na cung ah kaa lawm. Bia le hla kong ah tam nawn hal duh mi kan ngei ko. A hal zia kan thiam lonak ah hngakchia biahal in zong kan hal ko lai. Hgalh ka duh ngai mi kong an si pin ah kan Chin miphun caah tthahnem thil na tuahmi rian a si ti ka ruah caah ti tu in ka theih piak thiam cia ko law.

PB: A hmasa bik ah a tu lio na umnak  ram theih ka duh ko!

TN: Switzerland ram ah kan um.

PB: Ka upa na min kan hngalhnak a sau cang. Nangmah te lawng um maw na si ko rih, asiloah innchung he um dah na si cang?

TN: Um..Pathian hi a rak ttha hrim. Pathian samhrisih mi nupi ka ngei ve cang. Ka hnakruh a tlau mi kha Swiss ngaknu nih a rak ken ziar diam ai.

PB: Asitak, na hnakruh tlau mi him le bawm te in na hmuh khawh cang tinak a si cu. Khoi kaa khua le ram ah dah na va hmuh cu!

TN: England ram ka um lio in ihmu le aa duh kan si.

PB: Zei ti in dah a min auh khawh a si lai?

TN: Kan i tthitum hlan cu na ngalh bantuk in Western pawl an family name an ken ning in Christina Imhof a si naan, a tu ahcun ka family min ah “Eng” ka laak ning in Christina Eng a si.

PB: Hnaptawh hmang mi tete hoi hna nan ngei cang maw?

TN: Tefa kan ngei deuh rih lo. 

PB: Nifa pawcawmnak lei rian ttuan mi ah zei tuah cem bik mi dah na ngeih khawh?

TN: Fulltime in sianginn/school kai ka si rih ruang ah felfai in rian tlaih mi ka ngei lo. A caan ah part-time in Limerick University, Limerick, Northern Inreland ah visiting music lecturer rian ka ttuan pah.

PB: Na kai/cawn mi hi zei konglam (subject) set bik dah a si?

TN: A tu i ka cawn mi cu Mirang holh in Ethnomusicology an ti. Biafang dang in (in another word) non-Western music ti a si. Western pawl si lo in non -Western pawl, mi dang, phun dang, phun pakhat khat nih ngeihmi an Pipu hla le rimawi hei ti pawl cawn le hlatchuah (research) tuah hi asi deuh bik.

PB: Hi bantuk kong tiang phan in a cawng mi kan (Union of Burma) ram chung ah an um ka hngal rih hna lo. Ka rak in hngalh ning ah nang cu chanthar hla phuah/sak/- thiam le ttingtang tum a thiam le a huam ngai mi in kan hngalh ttung. Asinan, atu ah hi lei kong (pupa hla le tum mi ttingttang ringawn phun pawl) thengtheng te hi zei ruang ah dah na cawn duhnak chan asi ti mi kan i hal hlan ah, na chuahnak, kan ram na um lio i na sianginn kainak khua, na rak tthannak  khua le ram hngalh ka duh ko!

TN: Chinram, Falam peng, Satawm khua ah ka chuak. Sianginn/School ka kai ning kong hun chim ahcun kanmah chan lio Kawlram ah biapi deuh i ruahmi catang (standard) pawl; Tang cheu, Tang li (4),Tang riat(8),Tang hra (10) le University ka rak kai nak khua tu hi vun in chimh pah in chim chih ka duhmi cu, Chin/Laimi nih hngakchia zohkhenh ning le cawnpiaknak phunglam ttha kan ingeih bang in, ka Pa nih kum 5 ka si ah rak ka thih taak ko hmanh seh law, ka chuah pi u le nau le an innchungle (nupi/và) le cingla rualchan dangdang nih theih tawk chuah in an ka zohkhenhnak le an ka bawmnhnak thawng in ka sianginn kai ning cu hi ti hin a si.

(i). Tangcheu:

A,B,C cawn kaa thawknak khua cu Halkah khua a si. Cu lio ca a kan chimtu cu sayamah Mah Zing, Saya Pa Ni Hu (late) a Nu a si. Thil mak le ro pui tiah ka ti mi cu, Halkha holh in le Halkha khua ah ca cawn hram kaa thawk hi a si.

(ii).Tang 4:

Falam peng, Tuibual (Tibual) khua in tang 4 ka awng. Kan khua Satawm in Tuibual khua hi mel 2 hla ah a um i, ke tein nifa sianginn kai kan rak ithawh tawn.

(iii).Tang 8:

Tang 8 Thantlang ah ka passed.

(iv).Kawl Bible Sianginn:

Rangoon, Insein Kawl Bible School ah kum khat Bible ka cawng bal. Hi sianginn cu Kawl holh deuh lawng in cawnnak asi i, Kawl holh zong ka thiam hnawh phah. Cu nih  Kawl holh in hla phuah thiam khawhnak tiang a ka bawmh mi hi Pathian remruat ngai a si ko.

(v). Tang 10:

Pathian zaangfahnak in Rangoon, Insein ah tang 10 ka passed i, 1985 kum ah B.A cu Rangoon Arts and Science University in ka lim (graduated).

PB:  Asingai, kum zeizat hrawng na ti in dah hla phuah/phan  hi na rak ithawk cang ?

TN: Aa…. Hla phuah hei ti ah hla pitling ngai cu an si lo naan, kum 13/14 vel ka ti hin keimah ichuah pi mi holh Duhlian dialect in hla phuah kaa thawk cang.

PB: Lai lei kan sining ahcun cu lio hrawng cun ngaknu leen zong na rak ithawh kho cang tinak asi hnga mu ?

TN: Lai khuate ah um ka si ve dangai ah, kan khua ko ah cun ngaknu leen kan rak bai ngai. Asinaan ngaknu chawn ngam ngaingai ttung lo in hin nungak leen cu kan rak ithawh kho nagi ve. Kan ule pawl kuak mei sawh piak le ti suah tu le takhmeh piak (massage) tu deuh kan rak si. Ngaknu inn ah zan sau/tlai nawnpi tiang thut ve kan duh ko zong ah, hngakchia pawl, nungak inn ah sau tuk tthut i tim hlah u, ttin cang u tiah an kan ti ahcun, e ti`n kan ttin ve tawn.

PB:  Kan (Chin) holh ngeih mi in  Pathian/Zun/Ram-hla tam nawn phuahmi cu an um leen ve ko cang naan, Kawl hla  phuah thiam bel an tam lo, a sak bel kan huam ngai hna. Mizoram um kan unau pawl bel khi, Vai (Hindi) hla naak in Mirang (English) le anmah hla an uar in an sa deuh ngai. Khikhi a ruang zei cem dah a si hnga tiah na ruah ve?

TN: Good thinking and good question! Early 70s tiang vel ah khan cun Chin pawl hi Kawl hla phuah kan hmang tak lo. Mah dialect deuh cio in, asilole mi dialect in maw, tahchunhnak ah, Falam nih Halkha le Mizo hla etc. le Mirang (English) hlasa deuh cu kan rak si. Asinaan 1970s kum hrawng vel khan Kawl/Burmese movie music, Burma Broadcasting Sevice (BBS) thawk in Kawl contemporary music le Kawl sterio music kan ti mi pawl kha Chin mino rual tampi sin ah a rak laar ngaingai in hmun luah hram aa thawk. Cu ruang ah kanmah Chin/Lai hla  le Mirang hla pin ah Kawl hlasak uar hram kan i thawk i, cu in kan hlaphuah thiam pawl zong nih Kawl hla an vun phuah pah lengmang in a lang.

Mizoram a um kan unau pawl sining vun chim ahcun, bia le hla ah le phun humhalhnak lei ah zohchunh awk tlak ngai an si ka ti ngai ve tawn. An nih cu hlan pipu chan lio te in hlasak/zai a duh ngai mi an rak si. An nih cu common language an ngeih khawh pin ah, bia le hla ah le an phun humhalh duhnak thinlung nih an duh mi le an lungleen zawng le a ttha an ti mi hmun khat ah an fun ter khawh tik ah, an hla nih an sin ah hmun a ngei i an inuamh pi khawh mi khi asi.

Cun, Mirangram Welsh le England in an sin a phan hmasa mi missionary hna nih Pathian kong lawng si lo in halsak ning dan tonic sol-fa tha tein le thiam tak in an rak chimh mi hna an si cang i, Hindu hla naak cun Mirang hla cu an nih caah ngeih nuam deuh a si mi nih khin, Mirang hlasak an uar phah naak a chan asi, ti deuh ngai in ka hmuh.

PB: Union of Burma ram chung  um kan Chinmi hna lakah Kawl hla phuah thiam le hla phuah tam pawl ah na tel lai tiah ka zumh. Hlasak thiam le hla phuah thiam nih kan miphun nan cercawi ko. Chinpyi Yeh Ahlah (Kawl holh in) hrimhrim hi cu ka uar ngaingai. Atu lio kan ram sining le muithlam a ning tein a lang  kho, na hla in. Asinaan  kawl holh in phuahmi ram hla kan ngeih khawh mi a tlawm ngai rih. Hi hi chanthar mino hlasak/-phuah thiam kan ingeih mi hna pawl uar ci an si theng lo caah maw asi hnga ?

TN: “Chin Pyi Yeh Ahlah” ti in phuah mi hla a ttha tiah na ka lawmh piak i kaa lawm ve. Taktak ti ah cun a tu lio tthangthar kawl hla phuah thiam mi nih kan ruahnak leng in ram hla an phuahmi a um leen ko da kaw. Tahchunhnak ah: Salai Sun Ceu, Salai K.Ling Maung, Thawn Kham, Sih Zang nih chuahmi Album (kawl dan in: series) ah dawh ngai in an phuahmi ram hla tthattha  an um ko.

PB: Kawl/Chin/English holh in na phuah mi hla hi  fung zeizat vel dah asi cang ?

TN: Kawl / Chin / English leh instrumental pieces pawl he tel in fung 100 zakhat cu a si cang lai.

PB: Kan Chinmi diarhmun incun chanthar hla le ttingttang (modern song/music) a sa le a tum hram a thawk mi hna lakah chan-u asiloah chan-lai mi ahcun na tel ve hnga dah?

TN: Na zumh ning le kaa ruah ning an i khat kho ngai. Asi e, Chin Pop music era ahcun chan lai mi ka si ve ko lai dah.

PB: Na hngalh mi hna lakah aho dah chan-u mi deuh cu an si hna hnga ?

TN: Chan u deuh ti i chim hna ding cu an tam naan, Chin  hla a sa mi ah an nih deuh ti i hun chim ding cu: John Rush Thawng (Halkha),Clifford Van Thang (Halkha), Biak Ceu (May Myo), Theu Mang Za Suan (Tedim), Bung Kung (Southern Chin State), Sui Thluai Thang (Falam), Florence Ning Khaw Hau (Tedim), Sally Ku Man Cing (Tedim), Tin Tin Htun (Halkha), Sian Za Mang (Tedim).

Kawl hla singers a sa hmasa tu pawl dawt deuh ah: Clifford Van Thang (Chin Kalay Phah Win), San Mawi, Biak Ceu (May Myo), Salai Sun Ceu, Thuah Aung, John Tin Zam, Thiam Lian etc.

PB: Hla phuah thiam le ttingttang tum tima in hgalh na si. Cu lo ah a dang music band/groups ah tel in na tum balnak a um maw?

TN: Kaa telnak cu a tam ko. Music groups: Vul Mawi, Zan Lai Ni, Lel Thang, Lungler Sang Zel i dinh mi Ding Di ti pawl ah kaa tel ve tawn.

PB:  Kawlram chung chanthar ttingttang tum thiam an ti mi hna lakah, kan Chinmi pakhat hnih cu an itel pah lengmang ve naan, Chinmi lawngte tel in Rangoon khuapi  kawl lakah music band  a diarh kho mi cu  nan mah lawng nan si rih ko rua dah ka theih tiang ah cun!

TN: A si ko rua tiah ka ruah.

PB: Nan music band min nan sak hnawh duh chan bik naak na ka chim kho hnga maw?

TN: Kan music band min ca ding ah hin zei dah a ttha hnga ti ka rak ruat ngai. Kan hngalh cio bang, ringawn (music) lei a duh mi (musicians) pawl nih kan ram le miphun caah bia le hla, an rimawi he rian an ttuan kho ve ti hi ka hmuh in ka pom mi cu a si bak. Cu ti in kan music band zong nih hin ram le miphun caah ttingttang rimawi he theih tawk in ttan la ve u si, kan dir ve ti mi zoh ter nak ah: Duhlian dialect in "Amawi Ber Chinram (ABC)"= Advand Beatiful Chinland ti in kan hung dir ve.

Cuti in kan band symbol caah (i) Chin national birth-Vakok (hornbill) lu le (ii) Tingtang key merhnak (tuner) kan hman.

1. Vakok lu nih hin kan ram le miphun caah Vakok bang in zumh tlaak kan si ding a si ti mi a langh ter.
   
   
2. Tingtang key merh nak (tuner) nih, zei bantuk caan zong ah izophan kho in, a ho hawi miphun hmanh he rem le rual te in le dik tak in kan dir ve ding a si tinak a langh ter duh.

PB: Min ttha tuk a rak si mu. Phaisa le caan tam ial nan rak seng lai dah?

TN: Kan nu le kan pa, u le nau rualchan cingla bawmhnak in le har ngaingai in phiasa ngeih lo bu he University kai kan si hlei ah full-time students kan si hna tik ah, kan music band ca i a herhnak ah phaisa hman ding kan ngeih lo mi nih lam tampi ah hma sawnnak a kan donh ngai tawn. Mirum, phaisa ngei mi nih bamwh le ttan pi tu kan ngei lo. Cu ruang ah kan band caah caan tam tak seng in ttan kan rak la ve. Pathian zaagfahnak in cu dirhmun phan kho ding in kan kal pi khawh ve i lawmh a um ngai ko kan ti ve.

PB: Chin miphun aiawh kho in music band nan rak dirh khawhmi cu lawmh awk taktak nan si ko. Nanmah music band nih  aho hlasak thiam ( kawl/lai- mi )  hlaphel chuah kho tiang in nan rak tum piak khawhmi hna tah an um ve maw?

TN: An um ve ko. Min ngei deuh le a lar deuh ti mi ahcun Kawl hla ah: Aung Naing (Nuai Soe ye ce nat de), Shai Aung (Na sin ba la), Soe Win Htun (Be loe hmah ma thin ba beh),Tint Tint Htun (for TV: Ba Kan Lan), Kyaw Swe Htoo (A hlah ka bar, Cuai Mah), Aung Mang & friends (Pathian hla: Heavenly Dove Vol.1), Salai K.Ling Hamhung (Sui pyi daw hmiau daing wai). Chin- Lai-Mizo hla: Lungler Sang Zel & Ding Di, Za Hlei Thang (late) Mu pi bang in), Thang Sian Khai (Pathian hla Vol.1 & 2), Biak Hnuna (Pathian hla Vol. 2), C. Luri (Vol.1. Tlai tla eng, Vol.2. Chun chawi loh), Zasangliani (Vol.1.Raltiang ram) etc.

Chin Popular Pop Groups a dirh  hmasa tu pawl :

1.  The Kontiki (Cliford Van Thang and friends = The Blue Star) Halkha, 1972 – 80
2. Zodi (Tahan) 1975 –late 1999 vel First Album : Dam lai Pial ral, 1977
3. Vulmawi 1976-1985 kum tiang . First Album : Raldawna leh Tumchhingi, 1976
4. ABC = Amawi Ber Chinram (Rangoon) 1978-1989. First Album : Kuat Cia Mu (in Burmese) 1979
5. Ding Di, Lungler Sang Zel nih dirh mi,  kum fiang in ka chinchiah ti lo natein 1979(?) kum hrawng a si rua
6. Salai M (Tahan) 1980 -1986 tiang vel. First Album : Ka Nunnak Par Mawite 1982
7. Lengtong Music Group (Tedim) 1980-1995

Kawl hla Album siam mi hna lakah a tuah hmasatu pawl cu:

1. San Mawi,  s/o Dr. Ni Khuai (late) -1975
2. Salai Sun Ceu, First Album - 1975
3. Chin Kaley Pha Way, Cliford Van Thang - 1978
4. Thuah Aung, John Tin Zam, Thiam Lian. First Album - 1976
5. Salai K.Ling Mawng, First Album - 1983 

Kawlram Band min thang ah a tel kho mi :

• Salai Za Lian Bass - Guitarist, Access 1973 - 1987
• Salai Khin Maung Thant - Bass  Guitarist, Iron Cross : early 90’s - present
• Cin Kham Pum - Bass Guitarist, Emperor : early 90’s – 2000 tiang vel

PB: Takatu Tint Tint Htun cu  mintami (actress) minthang ngai an ti mi kha asi ko lo dah mu!  Nanmah Lai (Chin) mi kut chuak bak asi tinak asi cu? 

TN: Asi ko, a mah Tint Tint Htun hrimhrim nih Kawl magazine interview naak ah "Ca ma yeh let uu saya kah Salai Tawna phit ba de.." = Music a ka chim hmasa bik tu cu Salai Tawna a si" a ti bang, na ti bang in Chin pawl kut chuak a si ti khawh ding a si ko.

PB: Lai(Chin)mi tampi nih kawl hla hi ziak ngai in kan sak khawh ngai ve. Kawl duh le Lai duh aa khat ko tinak maw asi hnga? 

TN: Hla sak kongkau ah, Kawl duh le Lai duh aa khat maw? ti mi naak hmanh in, Kawl naak in Chin/Lai mi nih miphun dang a si mi hla ah fawi le awl deuh in sak khawhnak talent kan ngei kho. E.g. Kawl, Vai, Sap, Chinese, Japanese or Korean etc. hla pawl hi sak kan duh mi hla a si phawt ahcun nal deuh in kan sak khawh thiam mi hi thil mak pakhat cu a si.

PB: Kan ram (Union of Burma) ram chung i hlaphuah thiam le hlasak thiam na uar mi hna lak ah aho khi dah an si hna hnga?

TN: A si e, ni le thla le kum le caan  an liam in aa thlen lengmang ve bang, a mah le a chan zul in hla sak thiam le hla phuah thiam zong a thar an hung chuak lengmang ve i, hla lenh ka thawk kaa hrawng, kanmah pawl chan lio mi deuh ti i hun chim hna ah cun: Lairam ah hla phuah thiam, hla bia (words) dawh le ttha a phuah kho ka ti mi, keimah hrimhrim zong nih ka phuah ter tawn mi, Halkha khua hlun, Farhrual sang ah a um mi Pu Biak Nawl hi Halkha dialect in talented hla phuah thiam tak ka ti mi a si.

Kawl hla phuah Pop & Comtemprary era ahcun Dr. Sai Kham Lik, Salai Sun Ceu, Thuah Aung  te pawl hi ka uar hna. Lai hla sa ah cun Tin Tin Htun (Halkha), Lalenkawli, Lalhlunmawii, Salai Sun Ceu  le Kawl hla ah cun Sai Htii Sai te pawl hi  ka uar ngai mi hna cu an si.

PB: Hawi lung a sur ter kho ngai mi "Kan caan tha vial caan tha vial te, au leen zong ah zei san a tlai lo, dawt mi nang tel lo cun" ti hla  halkha holh kalning tein na phuah khawh zianing hi a mak ko.  Hi tluk hla ttha phuah kho ding ahcun thin le lung kuai cikcek hmasa ta aho hnga, kei ahcun.Cu bantuk diarhmun tiang zong phan in na rak tuar bal dik maw?

TN: Aaa..nang hi ka ruah naak leng in hla lei zong na rak thei ngai e. Fak cu na um ko. Chan thar mino pawl holh hman ning in cun, “i all round ve hle” a nih hi.

PB: Na bia nih ka lung a ka tor ter cawlh. Ngaknu helhnak hla fung khat tal tum thiam ding in na ka chimh hmasa ta lo ahcun ttingttang he ngaknu leng ngam ding ka si lai lo hih. Kan hal mi cu vun ka peh piak tthan ko?

TN: A hlei in a tu na vun tar langh mi hla ka phuah ti na hngalh mi hi thil mak cu a si ko. Hi hla hi 1982 June thla, Rangoon, Alone ka u le Saya Roberth Thawg Hlei te inn in University ka kai lio i ka phuah mi a si. Ruah lo leng pi in Halkha dialect hmannak khua le hmun ah a laar in hawi nih an duh. Asinan cauk le tape ah a phuahtu min fiang in record tuah mi a um lo ruang  ah ruahnak in `an nih phuah mi a si` tiah an ti men tawn. A tu ah nang nih a phuah tu dik tak na vun tar langh mi hi "Song writers` rights"  na support tinak a si i lawmh a um ngaingai. Mah hla he zawn in thin le lung kuai cikcek hmasa ta aho hnga na ti mi ah hin..Uumm.. "thin le lung kuai cikcek vaal" ka rak si bal ve ko e. Tam tuk cu chim ti hlah usih.

PB: Pakhat, kan Chin hawi unau pawl nih chanthar hla an phuahmi hi a tam deuh cu lungkuainak hla le tthennak hla deuh ngawt an si rua tiah ka ruah. Lunghno a fawimi miphun kan si caah maw asi hnga, hi hi?

TN: Na ruah ning, na theih ning le na bia hal ning hi a thuk ko. A si tak ngai, kan hla hi aa duh mi pawl an lungleennak, ingeihnak hla le itthennak hla an tam kho ngai. Na chim bang, hlan lio Pi le Pu chan i bia le hla le tuanbia (folktales) kan ngeih mi pawl zoh (study) ah hin, Hlado (Vahla) ti lo ahcun lungleennak hla le ngaihchiatnak (melancholy music) hla an tam. Cu ruang ah lung a leng kho ngai mi, zuun a ngai kho mi miphun ti awk in aa um kho ngai.

PB: Ka ruah mi pakhat rih ah, Asho Chin kan unau hna chim lo ahcun, kan Chin unau pawl hlasak thiam, hlaphuah thiam le ttingttang tum thiam kan in ngeih mi hna lakah, Laitlang (Chinland) ah chuak le tthang deuh ngawt nan si hna. Kawlram (Kawl lak) chuak le tthang  mi Chin unau chung in hla le ttingttang lei ah min a thang mi an um ka hngal hna lo.  Umnak ti le khuaram nih a ngeih i maw asi hnga?

TN: A si tak, ka hngalh khawh deuh mi in vun chim ah cun, Kawlram pumpi ah hlasa min thang a lar hmasa Laimi ah cun Bu Bu Han (Tony Handly, a nu Chin dik tak, a pa Mirang), tingtang tum thiam ah Za Lian (Victor Raj, a nu Chin dik tak, a pa Hindu medical Dr.) hi ka hngalh mi hna cu an si ko rua.

PB: Hlasa pawl nih kan aw sang/ttha deuh seh ti an duh ahcun  si (bing, sechoh, zu  etc.) phun tling an ding an zu tawn  ti  an chim ka hngalh ttheo. Kan hnu kan ram lei na va tlun ah mi pa khat hla (Album) chuah aa tim i, zing fatinte a tlik pi / excercise a tuah pi ti thawng ka theih. Hlasak le Tlik aa  mil/saing  nak ka hngal kho lo. Zei dah san a tlaihnak a um?

TN: Ei..nang hi, bia na va thei kho ve. A si ko, 2003 April thla ah khan, ka hawi pa, kan ABC singer Kyaw Swe Htoo nih new Album, Rangoon ah record tuah aa tim. Ruah naaknaak in a rak thau deuh i a aw (voice) a practise lo nak a sau cang caah, a aw ttha deuh seh tiah zing fatin ka tlik pi tak. A chan le a ruang cu: hla kan sak ah hin kan cuap in thaw tha ten chuah ter le kan pum nih tha a peek thiam hi a hauh pin ah, kan hnar, kan hrom a thian a herh nagingai. Cun kan hngawng, kan ban, kan ttang, kan kengzaang etc. kan thahri (muscles) aa rengh lo ding le kan cuap le kan lung an dam khawh hi a bia pi fawn. Cu ti cuap that khawhnak ah  exercise tuah khawh hi a ttha an ti. Tahchunnak ah,  ti liau, tlikleek  etc. Cu ruang ah ka hawipa zong cu thaw tha te in a chuah khawh i hla sang a sak khawhnak ding ah exercise a tuah cu a si i, a donghnak ah cun ka aw a chuak kho deuh ngai tiah aa lawmh a ka chimh.

BP: A zei hla khi dah Kawl miphun nih an mah pupa hla taktak a si an ti?

TN: Kawl pawl pupa hla tak tak hi cu "Wa sa na ling kar rah ki tah" an ti i, musical instrument tel lo in an phuah, an sak mi a si. A dot ahcun "Taw tar ling kar rah ki tah" an ti mi musical instrument he phuah i sak mi a si.

PB: Mirang (Western) pawl nih Pop/Jazz/ Country/ Rap - hla  etc.. a aw kalning  aa dang  cio in sak mi hla phun tam nawn an i ngeih. Chin miphun nih tah cu bantuk pipu hla an aw dang cio in sak mi kan ngeih mi an um ve maw ?

TN: Chin mi nih pupa hla kan ngeih mi hna ah  aw dang cio in sak mi kan ngei leen hna hen ta. Tahchunhnak ah : Halkha pupa hla ahcun thingparsang aw, Thutpum aw le Va Hla etc. Hualngo ah Thuthmun zai, Tlanglam le Hlado etc.

PB: Ethnomusic lei ah vun kal u si law. Nupi na tthit ni ah hlado (Vahla) aa thawh / a thler a nin ti. Mirang hla tthattha  le kawl hla tthattha  sak awk zong tampi na thiam ngai ko ttung ah!

TN: A si bak ko. Mirang music le hla a uar ngai mi ka si ve dangai ah, Western Music lei kong ah Bachelor of Music, Master of Music tiang kum sau ngai ka cawng ve.  Asinan a hnu i ka hmuh chuah mi le ka theih mi pakhat cu, Chinmi nih pupa hla ttha taktak kan ngei ve ko ti hi a si. Cu ruang ah minung pakhat nih kan chan chung ah caan  sunglawi bik ni pakhat ah ruah ve mi cu ithitum (va ngeih nupi thit) ni hi asi an ti mi ni, ka nupi tthit ni ah  minthannak hla or mah le mah icawisannak hla an ti tawn mi Vahla (hlado) kaa thawh (ka sa) tak tak ko.

PB: Cu na nupi thit  lio na Va hla thawh mi cu na ka sak piak kho hnga ma, sak hoihna aa herh ve te sual ah!

TN: Aa... sa kho tuk rilmal e. Ka nupi thit ni i ka sak mi Va hla cu ; 

Zingpul e, thleng hmai sa in e,
Ka chun leh zua vung sim auh law!
A cawi e, an hrin hniang in e,
Switzerland leng nu e, puan bang a thit awk e!
Switzerland leng nu e, za tial ka zawn awk e...! 
Lairawn i e, ka sempite le, tap tap hlah uh law,
Bilh puan khuh lai rak awng auh law,
Thla fam e philh nak ah e,
Switzerland leng nu, an vel thiam a tlung e...! 

PB: Tu chan  Chin mino 1% nih  Pupa hla fungkhat hmenh aa thawh /a sa kho kan um hnga maw ti awk kan si cang kaw, hi tluk miphun sinak a aiawh mi kan hla thiam kho cio ding ah zei bantuk kaarhlan dah la kho cio usi law  a tthat hnga, na ruah ning ah?

TN: A si ngai ko, miphun a ai awh tu le a iang a langh ter tu pakhat a si ve mi kan  Pupa hla ven him (preseve) le kilhkamh khawh hi rian biapi pakhat ah chia kho cio usi law ti hi ka saduhthah a si ve tawn. A ti dan zia a lam tam pi a um ko hnga. A tlang pi in a tu i kan vun tarlangh mi hi i ti kho se law cu tthahnem a chuahpi khawh ngai ko hnga dah.

1. Pupa hla, Pupa lam, Pupa tuanbia (history) pawl a si khawh chung in  cauk chung ah le web site ah ichia kho seh. Tahchunhnak;

   • “Holhkthuk, Pupa Hla, Chimkem bia, Phungthluk Bia le A Fianternak” (1996), Research Sub-Committee, Chin Association for Christian Communication, Hakha.
   • 
     “Mizo Hla Hlui Pawimawh Lawrkhawm” (1991) le “Lushei hnam Zai” (1993), Tribal Research Institute, Aizawl
   • Mizo hla leh a phuahtute (2002) Chhunga etc.
     
     
2. Degree peek khawhnak Istitute (school) i dirh kho seh. Tahchunhnak; Institute of Arts and Culutre, Instiute of Music and Arts etc. Hi Institute ah hin or School kan ngeih mi pawl (Bible school) etc. ahhin Pupa hla, Pupa lam, Pupa  rimawi le an tuanbia (history) pawl hi mandatory in cawn khawh si seh.
   
   
3. Pupa hla pawl hi kan ram aiawh tu pakhat le kan ro sung (valuable heritage) pakhat a si ti kan hngalh le kan fian khawh cio ding ah magazine le cauk phun kip chung ah tial kho in  langh ter kho lengmang u sih.
   
   
4. Kan Pupa hna an nunphung le an bia le hla pawl ceihmai khawhnak  seminar hei ti pawl tuah kho in  zau le thuk deuh in chimrel khawhnak ngei kho u si law cu a ttha kho ngai ding an si.

PB:  Kan Chin miphun nih ngaih mi  tumkhuang awring/rimawi pawl  hi, chanthar ttingttang (modern music instruments) pawl he mil in le tum tti awk ttha in a thar chuah, remh nawlh kho usi law ti khi duh a um ngai, keimah ruahnak sawhsawh ah. A si khawhnak lam a um hnga tiah na ruah mi?

TN: Kan Chin pupa hla le rimawi kan ngeih mi hna pawl modern musical instruments he rem in tum tti khawh an si ko. Zohchunhnak ah, ni kum 2002 ah Chin music a voi 3 nak research tuah i Rangoon ka va kal lio ah Chin Pupa hla, hla 5 (nga) including Vahla (Hlado) pawl cu ka hawi Salai Khin Mg Thant (Iron Cross) he modern musical instruments in kan record hna i a ttha kho ngai.

PB: Na duh bik hla fung khat le na duh khunnak bik a ruang ? Nangmah phuahmi hla asi zong ah!

TN: Lai chanthar hla duhmi tam pi ka ngei naan, ka hla duh bik pa khat cu “Lairam Na Daw Maw ?”  ti hi a si. Hi hla hi a thluk (tune) Saya Biak Hnun (Falam) nih a tuah i, a hla bia cu 1972-1973 vel ah khan : Saya Biak Hnun, Pa Bu(Ti Khuang Tum), Van Hu (Haka), Lian Hre (Bung Tlang) te pawl nih an phuah tti mi hla a si. Burma Broadcasting Service (BBS) Chin programme ah Tin Tin Thun (Halkha) nih a sak tawn. A hla bia a that leng ah a satu nih dawh tein a sak thiam i aa dawh, a ttha khun ka ti. A origin tak i bia chim chih ding he an phuah mi cu :(Heih Laimi, tho tuah tho tuah, Na rian i awt cang tuah, Na caan tha an liam sual lai. Tho law thawk tuah, a caan nih mi a ngang lo)  ti in sak chih a si.

PB: Music world (Kawl ti ning : Kittah lawka) ah na teltumnak hi kum zei zat vel dah a si cang?

TN: Pathian zar ah kum 25 a tling ve cang hi ta!

PB: Ziah..Silver Jubili a tuah kho ding na si cang ti nak asi lai cu ta!

TN: Asi ko, music world (Kittah lawka) ka luhnak kum 25 tlinnak, silver anniversary album love song & Gospel album pakhat veve in kan ser/ recorded. Tu kum chung ah hin U.S.A le hmun dangdang ah worldwide in releast / chuah ding kan ti.

PB: Aho rual dah na Silver Jubili Album chuah mi ah hlasa aa tel an si hna ?

TN: Love song album “Heart Museum” kan ti mi ahcun hlasatu hna cu: Bawi Ming Lian, Sung Tin Par, Chaw Suh Khin, Aung Ban, Law Eh Soe, Twinkle le Kyaw Shwe Htoo te pawl an si.

Gospel album ah: Bawi Ming Lian, Sung Tin Par, Simon, Paul Ngyo Aung, Mai Nan Da Aung, Rebacca Win, Tha Ra Phy Tin, Myat Nu, La Phaw Set, Lun le Zam Nu te pawl an si.

PB: Aa..ziah na pawng te ah kan um ko naan na kan hrelh ttung, kei le Pa Thawm zong a ti kho bak ve mi!

TN: Aa.. vei si e, nan aw cawi a tthat ning, a san ning  hi Kawlram chan thar ttingttang tum thiam pawl nih an in tumh kho hna lai lo ti phan um deuh i a si.

PB: Zei ti ttha, Pupa hla tu ah i mer tthan ko kun u si law;

1) Ruahpi sur kuk kuk law, Va te hawi leng li law,    A mah loin fang thar lai maw, a mah lo in fang thar lai maw,

2) Va rang a kai e, tawi te kan ttian lai ni e, tawi e......   ti hla hi Falam peng Len Te le Khual Sim hla a si rua! Mah hla hi a mah “Lai”  hla aw cawi ning in maw a si, or modernize tuah mi hla dah asi

TN: Hi hla pahnih na vun tar langh mi hi kan Pipu hna Chin Hills an phanh ka vel kan hla hlun bik pawl hngalh mi i an sak dan speech tone he cun aa khah lo pin ah, a thluk dan zoh ah hin  Christian kan si hnu 1900 kum hnu deuh ah phuah mi si seh law cu a dawh.

PB: "Kan Laitlang i ca cawng mi u le nau, kan Laitlang hi nan zoh ah nan ngeih a chia cio lo maw, Sihmanhseh law kan Laitlang ah fimnak thiam nak a um rih lo..." 

Kan Chin miphun nih mah hla hi dah mipi  fawrhfialnak (ram hla) i chan thar hla kan ingeih hmasa bik le kha hlan ca cawng kan pale pawl nih rak duh bik  mi hla cu a si hnga! A phuah tu hi a ho dah a si?  a min, a phuah kum hrawng le a rian ttuan mi vial na ka chim  kho hnga maw

TN: Hi hla phuahtu hi Falam peng, Tibual khua mi Pu Za Nei Sum a si. Amah cu Falam peng Airibual khua ah 1906 kum ah a chuak. A pa cu Pu Tha Hlei Thang a si i a nu cu Pi Nu Hoih a si. A kum 12 ah Krifa a cang i Rev. Cope bawmhnak in Falam khua ah siangiin a rak kai. Tangli a awn hnu ah Saw Chit Maung bawmhnak thawng in Pating khua, Sgaw Karen Mission School ah ca a cawng. Tangkua a awn hnu ah Surbung lamzung baangla ah Daryuan a tuan. Cun Kalemyo peng Chinsaing khua ah an peem i cu kaa ah Tamahvuayamah Cazi a tuan. Cun Lothlo zung ah Cilethmu a tuan i District Organizer tiang a rak tuan bal. Amah cu 19.9.1976 kum ah a thi. Ka ruahnak ah kum 1930s or 1940s vel hrawng hin rak phuahmi hla si cang seh law a dawh. Pu Za Nei Sum hi Lairam tthanchonak a duh ngai mi a si. Kan Lai mipi lung thawhnak ding hla tampi a phuah ta, a nun lio ah. Mi zapi nih theih mi, a kan roh taak mi a hla pawl cu:

1. KAN LAITLANG IH CA ZIR  MI U LE NAU
2. KAN LAITLANG FING LE TLANG
3. KA NU LE KA PA'N TLAWNG AH CAZIR IN TI

ti mi hla pawl le hla dangdang an um. A hmasabik chanthar hla phuahtu a si. Cu ruangah amah philh lonak ah Falam Khua ah "PU ZA NEI SUM CALAI BUUK" ti in library an tuah.

PB: Kan ram diarhmun nih a chit khawh rih lo ruang ah kan ti hnga maw, rualremnak kan kawh  kan sin phan ve ding in kan Chin mipi caah, a phan kho ngaingai lo. Kan aw, kan hla le kan rimawi sunglawi ngeih chun hmang in rualremnak nih a kan naih khawh deuhnak lam a um ko hnga ti hi ruat ve u si law tah ?

TN: Kan aw, kan hla le kan rimawi sunglawi ngeih chun vialte hmang in rualremnak kan naih deuh khawhnak lam a um ve ko lai ti hi ka ruah tawn ve mi a si. Tahchunnak; Chin miphun peng (sub-clans) dangdang e.g. Khiang, Khumi, Asho, Dai etc. Pupa hna nunphung le an hla rimawi pawl hi thuk deuh in kan cawn cio ahcun phun khat le phun khat i theihthiamnak ttha  a kan ngeih  ter khawh deuh hnga. Cu ti cun unau phunkhat kan si zia fiang  tak in kan hngalh khawh lai i, cu tik caan ah cun itheithiam in le daw tein ttan rual tti kan si hna hnga i, kan awrh mi remnak le daihnak nih a kan fuh ngam hnga i, hlim le zalong tein le nuam tak in kan leng tti kho hna lai ti hi ka thlacam cu a si ve.

PB: Aho zong nih University pi tiang phan in cawn awk ah ruah phanh lem lo mi, huam theng lo mi Ethnomusicology kherkher na cawn tthan duhnak a ruang le a chan hun in ruah damh piak awk ah kaa harh ko. Western music lei na cawn mi hi a za tawk ko cang tinak maw a si hnga?

TN: A si hrim ngai. A tu na ka hal mi hi cu tam nawn in vun in leh ding a um naan, a tawi khawh chung in leh in zuam ning law. Na hngalh cia bang Western music  cu caan sau ial Korea, USA ah le England ah ka rak cawng. A ttha i cawn awk zong a tam. Cawn lim khawh ding phun zong a si lai lo dah.

A tu i Ethnomusicology lei ka cawn duhnak chan ka hun chim hlan ah “what is Ethnomusicology ?” ti mi tlawmpal vun chim ta ning. Kan hngalh cia bang a tawinak in Ethnomusicology ti cu “the study of the history, culture, theory and science of non-Western music” ti a si.

Vawleicung miphun pohpoh nih mah ta, original culture, pupa bia le hla music le dan kan ngei cio. Cu pawl cu fiang tein hngalh khawh ding ah, an original hla le music in hin cawn le theih khawh ding ti mi hi kan ethhomusicology nih aa hmuitinh bik mi pakhat a si.

Cuti a si ahcun Ethnomusicology ka cawnnak a ruang cu hi ti hin aa thawk ka ti hnga.

1. Ka miphun Chin pipu bia le hla pawl hngalh le cawn hmasa lo in (forget one’s origins = auh chhi luat in) Western music tu heh tiah ka rak cawng hmasa.
   
   
2. USA ah Bachelor of Music college ka kai lio in “Mah miphun Pupa hna bia le hla music hngal/thiam lo pa” ti ka si zak ngai in kaa fiang.
   
   
3. Kaa fian ning cu: Kan college ah hlasak an ka fial ve tawn. E.g. (Special events such as the Secretary day, Board of Trusstees’s social meeting and other international activities etc.). Ka hla sak mi pawl cu western pop style hla an si tawn. Asinan ka professors te nih Tawna, na hla sak mi hi western style lawnglawng an si, nangmah Chin traditional hla nan ngei lo i maw a si? Nan ngeih ahcun nan traditional hla sa cang, tiah an ka ti lengmang tawn. Cu ti an ka ti ruang ah a donghnak ah cun Africa khuang pakhat ka laak duak i lengkhawm hla style in hla cu ka sa ve. Ka sak dih ah cun ring ngai in an kut an vun bengh i ka professors te nih cun “well done, that’s what we wanted to hear from you” an hun ka ti. Cu kaa ka experienced cun kan Pupa hla man a sun zia ka hun hngalh khawh ve ceo a si cu!
   
   
4. A tu i ka experienced ka vun chim bang khan in, kan Pupa hna nih rak ngeih ve mi bia le hla le culture dawh tak cu ttha ten cawn duhnak le a herh ning le a pawi mawh tuk ti mi ruahnak nih a ka tei chin thluahmah.

Cuti in Pathian velngeihnak in Zurich University ah Pupa hna an bia le hla le culture te pawl cawn le research tuah khawhnak caan rem ka ngei kho i, Pathian le ka diarhmun le ka sining a ka thei thiam in zawnruahnak a ka ngei kho tu ka hnakruh tlau, ka dawt Swiss ka nupi cung ah kaa lawm hringhran ko

PB: Lungsau tein  kan hal mi vialte na ka leh caah  kaa lawm. A tu i Ph.D na cawnnak Zurich University hi (according to the Academic Ranking of World Universities-2003) vawleicung Universities ttha  sawm nga (50) lakah aa tel mi, Europe University lak ah top 10 chung ah aa tel mi, hi University ttha ah na kai khawh i Chin Pipu hla le Music vawlei miphun dang zong nih an theih khawh ve naak ding ah research tuah in dissertation na ttial mi cung ah Pathian nih thluachuah in pe ko seh.

TN: Ka lawm e. Nang zong a let tampi in Pathian nih thluachuah in pe ve ko seh. Cun, a tu kan bia ruahnak hi keimah pumpaak icawisan duhnak ca si hin lo in, ka hngalh khawh tawk ka chim mi cung ah kan Laimi (Chin) unau rual nih santlai thil i an hmuh thiam khawh ding tu hi kaa ruah chan mi le na ka duh piak mi cu a si ti bia lawmhnak chim bu he * Mang ttha tuk ve u *.